Lãng phí thực phẩm là một trong những tác nhân của biến đổi khí hậu, trong đó rác thải thực phẩm đóng góp tới 10% tổng phát thải khí nhà kính toàn cầu.

Thế giới đã lãng phí khoảng 1 tỷ tấn thực phẩm

Theo ước tính, mỗi năm nhân loại tạo ra từ 2,1 đến 2,3 tỷ tấn chất thải rắn sinh hoạt. Nếu không được kiểm soát, con số này có thể tăng lên tới 3,8 tỷ tấn vào năm 2050. Lượng rác khổng lồ không chỉ gây ô nhiễm đất, nước và không khí mà còn kéo theo chi phí kinh tế lên tới hàng trăm tỷ USD mỗi năm. Đáng lo ngại hơn, rác thải đang góp phần làm trầm trọng thêm ba cuộc khủng hoảng lớn của hành tinh - biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học và ô nhiễm môi trường.

Lãng phí thực phẩm còn là một trong những tác nhân đáng kể của biến đổi khí hậu. Ước tính, lượng thực phẩm bị bỏ đi đóng góp tới 10% tổng phát thải khí nhà kính toàn cầu, cao gấp gần 5 lần so với ngành hàng không. Ảnh: https://www.cenn.org/how-we-waste-food-and-what-we-can-change-all-about-food-waste/.

Trong bức tranh chung đó, Ngày Quốc tế Không Rác thải (30/3) năm 2026 đã chọn chủ đề về lãng phí thực phẩm - một trong những nguồn phát sinh rác thải lớn nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh. Dữ liệu cho thấy chỉ riêng năm 2022, thế giới đã lãng phí khoảng 1 tỷ tấn thực phẩm, tương đương gần 20% tổng lượng thực phẩm đến tay người tiêu dùng. Điều này đồng nghĩa với việc một phần đáng kể tài nguyên, từ đất đai, nước, năng lượng đến lao động, bị sử dụng vô ích.

Không chỉ dừng lại ở khía cạnh tài nguyên, lãng phí thực phẩm còn là một trong những tác nhân đáng kể của biến đổi khí hậu. Ước tính, lượng thực phẩm bị bỏ đi đóng góp tới 10% tổng phát thải khí nhà kính toàn cầu, cao gấp gần 5 lần so với ngành hàng không. Đồng thời, nó cũng chiếm khoảng 14% lượng phát thải methane - loại khí có khả năng gây nóng lên toàn cầu mạnh hơn CO₂ trong ngắn hạn. Những con số này cho thấy, nếu coi lãng phí thực phẩm là một “quốc gia”, thì đây sẽ là một trong những quốc gia phát thải lớn nhất thế giới.

Các chuyên gia môi trường nhận định, giảm lãng phí thực phẩm là một trong những giải pháp khí hậu hiệu quả và ít tốn kém nhất hiện nay. Khác với nhiều giải pháp công nghệ phức tạp, việc cắt giảm lượng thực phẩm bị bỏ đi có thể thực hiện ngay thông qua thay đổi hành vi và cải thiện hệ thống phân phối, tiêu dùng. Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với mô hình kinh tế tuần hoàn, nơi tài nguyên được sử dụng tối đa và chất thải được hạn chế ở mức thấp nhất.

Trong bối cảnh đó, UNEP và UN-Habitat kêu gọi sự tham gia rộng rãi của các bên liên quan, từ chính phủ, doanh nghiệp đến cộng đồng và từng cá nhân. Các sáng kiến không rác thải được khuyến khích triển khai ở mọi cấp độ, từ quốc gia đến địa phương, với trọng tâm là phòng ngừa thay vì xử lý hậu quả.

Thay đổi hành vi từ những điều chỉnh nhỏ

Song song với các nỗ lực mang tính chính sách, châu Âu đang thử nghiệm những cách tiếp cận mới dựa trên khoa học hành vi nhằm giải quyết vấn đề từ gốc rễ. Một trong những sáng kiến đáng chú ý là dự án “NAFW - Các cú huých hành vi nhằm ngăn ngừa lãng phí thực phẩm”, được triển khai từ năm 2025 bởi Zero Waste Europe phối hợp cùng nhóm chuyên gia Sapience, dưới sự tài trợ của Ủy ban châu Âu. Dự án kéo dài hai năm, tập trung vào năm quốc gia gồm Italy, Pháp, Đức, Hungary và Thụy Điển - những nơi có mức lãng phí thực phẩm bình quân đầu người cao.

Kết quả nghiên cứu cho thấy lãng phí thực phẩm hiếm khi là hành động có chủ ý. Ngược lại, nó thường xuất phát từ những thói quen vô thức và các thiên lệch tâm lý. Ảnh: Bamco.

Điểm khác biệt của dự án nằm ở cách tiếp cận: Thay vì chỉ kêu gọi nâng cao nhận thức, các nhà nghiên cứu đi sâu vào phân tích hành vi cụ thể của hộ gia đình trong toàn bộ “hành trình thực phẩm”. Từ quyết định mua sắm tại siêu thị, cách bảo quản trong tủ lạnh đến việc xử lý thức ăn thừa, mỗi bước đều có thể dẫn đến lãng phí nếu không được kiểm soát hợp lý.

Kết quả nghiên cứu cho thấy lãng phí thực phẩm hiếm khi là hành động có chủ ý. Ngược lại, nó thường xuất phát từ những thói quen vô thức và các thiên lệch tâm lý. Một yếu tố đáng chú ý khác là sự thiếu nhận thức về quy mô lãng phí. Nhiều người không nhận ra mình đã bỏ đi bao nhiêu thực phẩm trong một khoảng thời gian nhất định. Điều này khiến hành vi lãng phí trở nên “vô hình” và khó thay đổi. Ngoài ra, cảm xúc và chuẩn mực xã hội cũng đóng vai trò không nhỏ.

Dựa trên những phát hiện này, các tổ chức đã thử nghiệm các “cú huých” hành vi - những thay đổi nhỏ trong cách thiết kế thông tin hoặc môi trường lựa chọn - nhằm giúp người tiêu dùng đưa ra quyết định hợp lý hơn mà không cần áp lực hay mệnh lệnh hành chính. Một ví dụ điển hình là chiến dịch “Nhìn - Ngửi - Nếm” do ứng dụng Too Good To Go khởi xướng, khuyến khích người tiêu dùng sử dụng các giác quan để đánh giá thực phẩm thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nhãn mác.

Tại Australia, tổ chức OzHarvest triển khai sáng kiến dán nhãn thực phẩm sắp hết hạn trong tủ lạnh, giúp người dùng dễ dàng nhận diện và ưu tiên sử dụng. Trong khi đó, tại Anh, chương trình “Love Food Hate Waste” do WRAP điều phối cung cấp các hướng dẫn cụ thể về lập kế hoạch bữa ăn, phân chia khẩu phần và tận dụng thức ăn thừa.

Những sáng kiến này cho thấy, việc thay đổi hành vi không nhất thiết phải bắt đầu từ những chiến dịch lớn, mà có thể đến từ những điều chỉnh nhỏ trong đời sống hàng ngày. Khi được thiết kế đúng cách, các “cú huých” có thể giúp người tiêu dùng hình thành thói quen mới mà không cần đến các biện pháp cưỡng chế.

Trong dài hạn, dự án NAFW kỳ vọng cung cấp cơ sở dữ liệu và khuyến nghị chính sách giúp các quốc gia xây dựng chiến lược giảm lãng phí thực phẩm hiệu quả hơn. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Liên minh châu Âu đã đặt mục tiêu cắt giảm một nửa lượng lãng phí thực phẩm vào năm 2030, phù hợp với Thỏa thuận Xanh châu Âu và chiến lược “Từ nông trại đến bàn ăn”.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng nỗ lực từ chính sách hay công nghệ sẽ khó đạt hiệu quả nếu thiếu sự tham gia của từng cá nhân. Lãng phí thực phẩm, suy cho cùng, bắt nguồn từ những lựa chọn rất nhỏ trong mỗi bữa ăn, mỗi lần đi chợ hay mỗi quyết định giữ lại hoặc bỏ đi một món ăn. Trong bối cảnh tài nguyên ngày càng hạn hẹp và áp lực môi trường gia tăng, việc thay đổi những thói quen tưởng chừng đơn giản này có thể tạo ra khác biệt lớn cho tương lai bền vững của hành tinh.

Ngày Quốc tế Không Rác thải, được thiết lập theo Nghị quyết 77/161 của Đại hội đồng Liên hợp quốc, do Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) và Chương trình Định cư Con người của Liên hợp quốc (UN-Habitat) đồng tổ chức.

Kỷ niệm vào ngày 30/3 hàng năm, Ngày Quốc tế Không Rác thải kêu gọi các chính phủ, tổ chức, doanh nghiệp, cộng đồng và mỗi cá nhân cùng hành động để giảm thiểu và tiến tới loại bỏ rác thải, thúc đẩy các giải pháp kinh tế tuần hoàn, qua đó góp phần xây dựng một hành tinh sạch hơn và khỏe mạnh hơn.

Năm 2026, chủ đề tập trung vào lãng phí thực phẩm, nhấn mạnh mối liên hệ giữa hệ thống lương thực, hành động khí hậu và phát triển bền vững, đồng thời thúc đẩy các nỗ lực toàn cầu nhằm ngăn ngừa và giảm thiểu thất thoát, lãng phí thực phẩm.

Hà An (Tổng hợp từ UNEP, Zero Waste Europe)

(thông tin tuyên truyền lấy từ website của Bộ Nông nghiệp và Môi trường; địa chỉ trang tin: https://mae.gov.vn/ngay-quoc-te-khong-rac-thai-2026-loi-keu-goi-chong-lang-phi-thuc-pham-21227.htm)